LUCHT, HERINNERING EN STAAL
Vliegbasis Eindhoven speelde op 21 september 2024 opnieuw een historische rol
Vliegbasis Eindhoven speelde op 21 september 2024 opnieuw een historische rol
Toen op de ochtend van 21 september 2024 de eerste vliegtuigen opstegen van vliegbasis Eindhoven, was er meer dan een militaire oefening in de lucht. Het was tachtig jaar na dato — exact tachtig jaar — dat geallieerde zweefvliegtuigen en parachutisten boven dezelfde Brabantse en Gelderse akkers neerstreken in wat de grootste luchtlandingsoperatie uit de geschiedenis zou worden: Operatie Market Garden. De herhaling in 2024 had iets van een militaire bedevaart: beladen met geschiedenis, maar ook levend bewijs dat de NAVO-bondgenoten van vandaag dezelfde kunsten beheersen als hun voorgangers in 1944.
DE OEFENING: FALCON LEAP 2024
Het was de afsluiting van Oefening Falcon Leap 2024, uitgeroepen tot de grootste technische luchtlandingsoefening binnen de NAVO. De oefening liep van 9 tot en met 21 september en stond onder leiding van de 11e Luchtmobiele Brigade van de Koninklijke Landmacht. Vliegbasis Eindhoven was het operationeel hart: van hieruit vertrokken de toestellen voor cargo- en personeelsdroppingen over drop zones verspreid door Noord-Brabant, Gelderland en Groningen.
Meer dan duizend militairen uit twaalf landen namen deel: Nederland, België, Duitsland, Frankrijk, Griekenland, Italië, Polen, Portugal, Roemenië, Spanje, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. Het was een indrukwekkende optelling van nationale eenheden en even indrukwekkend gevarieerd materieel.
De vloot die vanuit Eindhoven opereerde, gaf een mooi overzicht van moderne militaire luchttransportcapaciteit. De Lockheed C-130 Hercules was in meerdere uitvoeringen aanwezig: de klassieke C-130H van de Koninklijke Luchtmacht en de Griekse luchtmacht, naast de modernere C-130J van de Amerikanen. De Britse en Duitse bijdrage bestond onder meer uit de Airbus A400M Atlas, een veel recentere Europese transportvloot die steeds vaker de oudere generaties vervangt. De Spanjaarden en Portugezen vlogen met de CASA C-295M, een lichter maar veelzijdig tweemotorig transportvliegtuig. Roemenië en Griekenland leverden de C-27J Spartan, een compacte maar capabele transportmachine voor kortere afstanden en kleinere landingsbanen.
In de eerste oefenweek (9–14 september) lag de nadruk op cargodropping: containers en voertuigen aan parachutes boven de Marnewaard in Groningen en de Ginkelse Heide bij Ede. In de tweede week (15–20 september) volgden de personeelsdroppingen, met statische lijnsprongen en HALO-vrijvalsprongen (High Altitude Low Opening) boven historisch beladen Arnhemse gronden. Slecht weer gooit echter roet in het eten: windvlagen en lage bewolking kostten dagdelen en dwongen planners tot aanpassingen.
DE HERDENKING: TACHTIG JAAR MARKET GARDEN
Op de laatste dag, 21 september, kwam alles samen. Op de Ginkelse Heide bij Ede verzamelden zich naar schatting zestigduizend toeschouwers voor de officiële herdenking van tachtig jaar Operatie Market Garden. Vijftien veteranen van de oorspronkelijke operatie — hoog in de negentig of inmiddels honderd jaar oud — waren aanwezig. Ze kwamen uit Canada, het Verenigd Koninkrijk en andere geallieerde landen. Voor velen van hen was het ongetwijfeld de laatste keer dat ze de parachutisten in de lucht zagen, net als hun kameraden in september 1944.
Koning Willem-Alexander legde een krans bij het Airborne Memorial en sprak persoonlijk met de veteranen. Minister van Defensie Ruben Brekelmans hield een toespraak, net als burgemeester René Verhulst van Ede. De plechtigheid op het herdenkingsplein duurde van 11.30 tot 12.30 uur — compact, maar met een gewicht dat aan niets anders te meten is.
Dan de parachutisten. Vanaf Eindhoven vlogen de toestellen in formatie richting Ginkelse Heide, en een voor een openden de luiken. In totaal sprongen die dag tussen de zeven- en duizend parachutisten uit acht NAVO-landen boven het heidegebied. De Britten stuurden negentig mannen van de 16 Air Assault Brigade Combat Team, gebaseerd in Colchester, grotendeels bestaande uit het 2nd Battalion The Parachute Regiment. De Nederlanders, Polen, Duitsers, Roemenen, Grieken, Italianen en Amerikanen volgden in eigen sticks vanuit hun respectieve vliegtuigen.
Een bijzonder moment: General Sir Roly Walker, Chief of the General Staff van het Britse leger, was de eerste man die sprong vanuit de RAF A400M Atlas. Een symbolisch gebaar — de hoogste militaire baas die vooropgaat — dat zichtbaar indruk maakte op de menigte beneden.
Vlak boven de grond zweefden ook tientallen burgerparachutisten van Parachute Group Holland mee, in een civiele hommage aan degenen die tachtig jaar eerder onder vuur landden.
HISTORISCHE CONTEXT: WAT MARKET GARDEN PRECIES WAS
Operatie Market Garden werd uitgevoerd van 17 tot 25 september 1944. Het was het brein van veldmaarschalk Bernard Montgomery: een gewaagd plan om met een massale luchtlanding een corridor van 100 kilometer door Nederland te slaan, eindigend bij Arnhem, en van daaruit Duitsland binnen te vallen vóór de winter.
"Market" was het luchtcomponent: 34.600 tot 40.000 luchtlandingstroepen die in drie golven neerkwamen. De Amerikaanse 101e Airborne Division nam de bruggen bij Eindhoven voor zijn rekening. De Amerikaanse 82e Airborne greep de brug bij Nijmegen. De Britse 1st Airborne Division moest de Rijnbrug bij Arnhem veroveren en vasthouden. De 1e Poolse Onafhankelijke Parachutistenbrigade onder generaal Stanisław Sosabowski landde op 21 september 1944 — precies tachtig jaar voor de herdenking — bij Driel, ten zuiden van de Rijn, om de ingesloten Britten bij Arnhem te ondersteunen.
"Garden" was het grondcomponent: het Britse XXX Corps dat over de veroverde bruggen naar het noorden moest optrekken. De tijdsplanning was krap. Heel krap.
Bij Eindhoven en Nijmegen werden de doelen bereikt. Arnhem niet. De Britten bij de brug hielden het tegen het einde negen dagen vol, maar zonder doorbraak van XXX Corps. Van de tienduizend Britse para's bij Arnhem werden er circa achtduizend gedood, gevangen genomen of vermist. De Poolse brigade, die in de meest penibele omstandigheden overstak en toch doorvocht, werd na de oorlog door Britse commandanten ten onrechte aangewezen als medeschuldig aan het falen — een onrecht waarvoor pas decennia later erkenning kwam. Tijdens de herdenking in september 2024 stond premier Dick Schoof stil bij de rol van de Polen en sprak zijn waardering uit voor hun moed.
WETENSWAARDIGHEDEN
Tachtig jaar is precies tachtig jaar. De herdenkingsdropping op 21 september 2024 vond plaats op de kalenderdag dat in 1944 ook de Poolse parachutisten bij Driel landden. Dat is geen toeval — de organisatoren kozen deze datum bewust.
De C-47 Dakota die in 2024 vloog, is een tijdgenoot van de toestellen die in 1944 de parachutisten dropten. In 1944 werden meer dan 2.000 zweefvliegtuigen (CG-4A Waco en Airspeed Horsa) gesleept door Dakota's. Die zweefvliegtuigen verdwenen na gebruik — ze waren niet ontworpen om meerdere keren te landen. In 2024 bleven de toestellen netjes op de landingsbaan rollen.
De Airbus A400M die de Britten en Duitsers meebrachten, is een van de modernste militaire transportvliegtuigen ter wereld, gebouwd door een Europees consortium waaraan ook Duitsland en Spanje meewerken — landen die in 1944 aan de andere kant stonden. Dat gegeven mag gerust even bezinken.
Het aantal van zestigduizend toeschouwers op de Ginkelse Heide is vergelijkbaar met een uitverkochte Europese voetbalfinale. Dat zoveel mensen naar een Gelders heidegebied reizen om naar parachutisten te kijken, zegt iets over hoe levend de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in Nederland blijft.
General Sir Roly Walker, die als eerste uit de Britse A400M sprong, was daarmee ook symbolisch degene die de sprong naar de toekomst maakte: de modernste man aan het hoofd van het modernste toestel, boven het oudste slagveld.
SLOTBESCHOUWING
Op 21 september 2024 kwamen drie lagen over elkaar te liggen op vliegbasis Eindhoven en de Ginkelse Heide: de NAVO-oefening van vandaag, de herdenking van gisteren, en de ooggetuigen die tussen die twee tijdlagen in stonden. Zestigduizend mensen keken omhoog terwijl parachutisten uit twaalf naties neerdaalden op dezelfde heide waar tachtig jaar eerder de strijd om de lucht beslist werd.
De Dakota's zijn er nog. De para's zijn er nog. En zolang er nog iemand is die dat gewicht begrijpt, is ook de herinnering er nog.
